W ATMOSFERZE SPOTKANIA

Już po raz czwarty zebrali się w Polańczyku na początku września artyści malarze i badacze sztuki, by wspólnie rozważać aktualne problemy twórczości artystycznej w jej związku z ważkimi zagadnieniami egzystencji i bytu. Tematem IV Forum Malarstwa Polskiego Lesko '2004 stała się wciąż otwarta, wieloznaczna maksyma „Ecce Homo” -  Oto człowiek.
Zrozumieć i móc powiedzieć: „Oto człowiek” to dążenie, w którym drogi sztuki i filozofii schodziły się niejednokrotnie. Nabierało ono ciężaru tym większego, im bardziej złożony, migotliwy i niepodatny na diagnozę stawał się świat człowieka i jego w nim istnienie. Okazywało się palącą potrzebą zarówno tam, gdzie na rozdrożach stawało jednostkowe życie i indywidualne poczucie sensu ludzkiej egzystencji, jak i w chwilach, gdy w skali społeczeństw drastycznie i w okrutnych okolicznościach naruszane było dotychczasowe rozumienie człowieczeństwa.
Tak sztuka jak filozofia oprócz formuły szukały także  każda w swoim języku  adekwatnej do tego celu formy. W filozofii stał się nią esej. Sięgając po metaforę - nośną, obrazową, sugestywną - przemawiał często silniej niż chłodny naukowy dyskurs. Przesunęło to filozofię w stronę literatury, czy nawet poezji, czyniąc ją jednak bliższą człowiekowi. W sztuce, przeszedłszy liczne drogi, odbiwszy się od niemocy „czystej formy”, artyści dziś poszukują konwencji artystycznych, które byłyby zgodne z duchem czasu, zachowywały autonomiczne wartości formy plastycznej oraz wolność wyobraźni i kreacji, a jednocześnie zdolne byłyby wyrazić złożone i ciągle umykające ludzkie prawdy.
Czy dziś dążenie do znalezienia odpowiedzi na pytanie „Kim jest człowiek?” pozostaje aktualne? W jakim stopniu sztuka i filozofia podejmują je? Kiedy i w jaki sposób wyrzekają się go? Jakie miejsce - wobec wielkiej różnorodności i silnej pozycji nowoczesnych dyscyplin artystycznych - przypada w tych poszukiwaniach malarstwu? Takie pytania chciałyśmy postawić artystom i krytykom sztuki, uczestnikom Forum Malarstwa Lesko 2004.

 * * *

Program Forum był, jak zawsze, urozmaicony i bogaty. Jego uczestnicy mieli okazję poznać turystyczne atrakcje Podkarpacia: zwiedzić Zamek w Łańcucie i skansen w Sanoku, synagogę i kirkut w Lesku, zobaczyć najpiękniejsze zakątki Bieszczad. Niezapomnianym przeżyciem, które znalazło swoje odbicie w powstałych podczas Forum pracach plastycznych (np. Edwarda Barana i Stanisława Białogłowicza), było spotkanie z ikonami oraz zabytkami prawosławnej i grekokatolickiej sztuki sakralnej w Muzeum w Sanoku, po którym oprowadzał nas i ze swadą opowiadał o zbiorach dyrektor Wiesław Banach. Wielu inspiracji dostarczało już samo miejsce, w którym mieszkaliśmy, pracowali i odpoczywali  - Polańczyk z najpiękniejszym widokiem na Zalew Soliński.
Spośród innych spotkań artystycznych, których tak wiele odbywa się w różnych miejscach Polski, Forum Malarstwa Polskiego w Lesku wyróżnia dominanta problemowa
i intelektualna. Wieczory i popołudnia wypełniały zaplanowane i improwizowane na gorąco spotkania dyskusyjne (głównie w Sali Kominkowej), podczas których mieliśmy okazję wysłuchać (a niekiedy także obejrzeć): prezentację dzieł i koncepcji twórczej jednego z najaktywniejszych uczestników tegorocznego Forum Edwarda Barana z Francji, eseju o koncepcjach człowieka we współczesnej filozofii przygotowanego przez Kamillę Nielek- Zawadzką, przekrojowego i syntetycznego wykładu Magdaleny Hniedziewicz o sposobach prezentowania człowieka w sztuce zachodnioeuropejskiej. Zwieńczeniem owej intelektualnej części IV Forum Malarstwa była 10 września sesja popularno-naukowa w Ratuszu w Lesku z wykładem ks. prof. Bogumiła Gacki z Katedry Personalizmu Chrześcijańskiego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego zatytułowanym „Człowiek jest osobą” oraz odczytem dr Magdaleny Rabizo-Birek z Uniwersytetu Rzeszowskiego, poświęconym ujęciom tematyki chrystologicznej we współczesnym malarstwie. W dyskusji wybijały się głosy prowadzącego sesję dr Adama Pałackiego Dyrektora Generalnego Talens Polska i prezesa Fundacji Malarstwa Polskiego w Lesku oraz malarza i teoretyka sztuki Tadeusza Boruty.
Ważnym epizodem Forum były spotkania z bieszczadnikiem Janem Dareckim „Jano”, fotografikiem i mistykiem. Jego opowieść o pełnym meandrów życiu, duchowych przygodach i objawieniach, wywołała burzliwą dyskusję o duchowości współczesnego człowieka, a zwłaszcza niełatwych indywidualnych wyborach między wymogami rzeczywistości, rolami społecznymi a imperatywem rozwoju duchowego. Wyróżnikiem Forum były zresztą niekończące się rozmowy i dyskusje przy posiłkach i na spacerach, którym sprzyjała przyjazna komitywa i dobra atmosfera pomiędzy uczestnikami sympozjum i pleneru. Warto podkreślić, że większość z nich spotkała się ze sobą w Polańczyku po raz pierwszy.
Dla pełni bogatego programu IV Forum Współczesnego Malarstwa Polskiego trzeba wymienić wyjazd do Myczkowiec, gdzie spotkaliśmy się z uczestnikami II Między-narodowego Pleneru Malarskiego OW „Bieszczady”, mieliśmy okazję zobaczyć wystawę dokumentującą ich ubiegłoroczne spotkanie oraz wysłuchać koncertu piosenek łemkowskich w wykonaniu zespołu „Weremen” z Zagórza. Artyści z Myczkowiec zrewanżowali się udziałem 11 września 2004 r. w uroczystym zakończeniu IV Forum. Zaprezentowano na nim wystawę III Forum Malarstwa Polskiego 2003, które odbywało się pod hasłem: „Malarstwo  piękno i dobro” oraz roboczą wystawę IV Forum. Zaskakiwała nas  teoretyków - może najbardziej, ponieważ okazało się, że przy tak bogatym programie, malarzom w nim uczestniczącym wystarczyło czasu na stworzenie wielu dojrzałych dzieł, w których może najpełniej wyraziło się duchowe podglebie i atmosfera prawdziwego spotkania, jakie cechowały tegoroczną edycję Forum.
W Zeszycie nr 5 dokumentującym dorobek Forum prezentujemy prace plastyczne uczestników, jak i zaproszonych do wystawy artystów, inspirowane tematem „Ecce Homo”, a dopełniają je szkice, eseje i wypowiedzi artystów, filozofów, teoretyków i krytyków sztuki. W trakcie trwania Forum przygotowałyśmy listę pytań i problemów, których adresatami byli uczestniczący w nim malarze. Oto one:
1. Gdy myślisz „Ecce Homo”  „Oto człowiek”  jakie obrazy, refleksje, skojarzenia to wywołuje?
2. Jaka jest Twoja formuła człowieka? Jak widzisz istotę człowieczeństwa? W czym, według Ciebie, się ona najpełniej realizuje?
3. Człowiek w Twojej twórczości; jakie miejsce zajmuje, w jaki sposób myśl
o człowieku jest obecna w Twojej pracy? Jaki język (forma, symbol, metafora, etc.) wypracowałeś (wypracowujesz), by tę myśl wyrażać?
4. Czy artysta ma jakieś powinności, obowiązki wobec człowieka (siebie, innych)? jeśli tak, jak je widzisz i jak powinny być realizowane? Czy współczesna sztuka je wypełnia, czy może się ich zrzeka, czy z nich rezygnuje? Czy malarstwo ma tu jakieś szczególne zadanie?

Wypowiedzi artystów przybrały różne formy. Jedni woleli rozmowę, inni chcieli zastanowić się nad pytaniami i odpowiedzieć na nie w formie pisemnej. Zostawiłyśmy im swobodę wyboru formuły odpowiedzi oraz zagadnień, o których chcieli pisać lub mówić. Powstały w ten sposób ważne teksty, które wieloma odrębnymi, osobistymi głosami dopełniają przesłania wyrażone przez artystów plastycznymi środkami wyrazu i, jak sądzimy, inspirują do dalszych refleksji nad kształtem współczesnej sztuki, miejscem w niej refleksji nad kondycją człowieka, a także formami jego uobecniania w sztuce.
Wszyscy uczestnicy tegorocznego Forum poszukują takich indywidualnych konwencji artystycznych, które byłyby zgodne z duchem czasu, zachowywały autonomiczne wartości formy plastycznej oraz wolność wyobraźni i kreacji - owe wartościowe zdobycze awangardy  a jednocześnie zdolne są wyrazić złożone przesłania ważkich, ludzkich spraw, będących świadectwem ich doświadczeń oraz przemyśleń na temat natury, człowieka, historii i Boga. 
 
Magdalena Rabizo - Birek, 
Kamilla Nielek - Zawadzka